Odsetki ustawowe – kapitałowe i za opóźnienie. Ile wynoszą i jak je obliczyć?

Czym są odsetki ustawowe i jakie są ich rodzaje?

Odsetki ustawowe to należność pieniężna określona w Kodeksie cywilnym, stanowiąca rekompensatę za korzystanie z cudzego kapitału lub sankcję za opóźnienie w spełnieniu świadczenia. W polskim prawie wyróżnia się dwa główne rodzaje: odsetki kapitałowe (art. 359 k.c.) oraz odsetki za opóźnienie (art. 481 k.c.).

Prawo cywilne wyraźnie rozdziela dwie funkcje, jakie pełnią odsetki w obrocie gospodarczym:

1. Funkcja usytuowana w czasie (zarobkowa): Pobieranie opłaty za legalne korzystanie z pieniędzy wierzyciela (odsetki kapitałowe).
2. Funkcja dyscyplinująca (odszkodowawcza): Sankcja za niedotrzymanie terminu płatności (odsetki za opóźnienie).

Od czego zależy wysokość odsetek ustawowych?

Stawka ustawowych odsetek nie jest stała. Zależy od  wysokości stóp procentowych, czyli stopy referencyjnej NBP ustalanej przez Radę Polityki Pieniężnej. Każda zmiana wysokości stopy referencyjnej NBP wpływa na wysokość ustawowych odsetek, czyli wzrost stóp procentowych powoduje wzrost odsetek, a obniżka stóp skutkuje spadkiem wysokości odsetek ustawowych.

Odsetki kapitałowe – jak naliczać wynagrodzenie za korzystanie z kapitału?

Co to są odsetki kapitałowe?

Odsetki kapitałowe są wynagrodzeniem za możliwość korzystania z cudzego kapitału. Mogą wynikać z umowy, ustawy, orzeczenia sądu albo decyzji właściwego organu.

Reguluje je art. 359 Kodeksu cywilnego. W praktyce odsetki kapitałowe występują m.in. przy:

• pożyczkach,
• kredytach,
• innych umowach, w których jedna strona udostępnia drugiej środki pieniężne.

Jak obliczyć odsetki kapitałowe?

Odsetki kapitałowe nalicza się za okres korzystania z kapitału, czyli od dnia jego użyczenia aż do dnia zwrotu. W praktyce na wysokość odsetek wpływają więc przede wszystkim:

• kwota kapitału,
• wysokość oprocentowania,
• okres korzystania z pieniędzy,
• zasady naliczania określone w umowie.

Ile wynoszą odsetki kapitałowe?

Umowne odsetki kapitałowe

Wysokość odsetek kapitałowych jest zazwyczaj określana w umowie między użyczającym kapitału (pożyczkodawcą) a zaciągającym zobowiązanie (pożyczkobiorcą). Są to tzw. odsetki umowne.

Maksymalne odsetki kapitałowe

Zgodnie z prawem istnieje ograniczenie w zakresie ustalania maksymalnej wysokości umownych odsetek od sumy pieniężnej. Jeśli w umowie zostaną określone odsetki kapitałowe wyższe niż przewidziane przez prawo to takie postanowienie umowne jest nieważne. W takiej sytuacji pożyczkodawcy należą się ustawowe maksymalne odsetki kapitałowe, które wynoszą:

Maksymalne odsetki kapitałowe = 2 x odsetki ustawowe kapitałowe

Ustawowe odsetki kapitałowe

Jeśli wysokość odsetek nie została określona w umowie to użyczającemu kapitału należą się odsetki ustawowe. Stosuje się wtedy stawkę podstawową:

Ustawowe odsetki kapitałowe = Stopa Referencyjna Narodowego Banku Polskiego + 3,5 punktów procentowych.

Wysokość aktualnej stopy referencyjnej NBP

Czy odsetki kapitałowe muszą być naliczane?

Nie zawsze. W przypadku umowy pożyczki strony mogą ustalić oprocentowanie, ale mogą również zrezygnować z pobierania odsetek (pożyczka darmowa). Jeżeli umowa nie określa wysokości odsetek, zastosowanie znajduje stawka ustawowa.

Kiedy odsetki kapitałowe ulegają przedawnieniu?

Odsetki kapitałowe są roszczeniem okresowym, więc co do zasady przedawniają się po 3 latach. Termin przedawnienia odsetek zaczyna biec od momentu, kiedy stają się one wymagalne.

• Umowy do 12 miesięcy: Odsetki stają się wymagalne w dniu ostatecznego zwrotu pożyczki.
• Umowy powyżej 1 roku: Roszczenie o odsetki za dany rok kalendarzowy staje się wymagalne pierwszego dnia roku następnego.

Przedawnienie roszczeń – 4 fakty, które powinien znać każdy przedsiębiorca >>

Odsetki za opóźnienie – kiedy należą się wierzycielowi?

Co to są ustawowe odsetki za opóźnienie?

Odsetki za opóźnienie stanowią rekompensatę finansową dla wierzyciela za nieterminowe uregulowanie należności przez dłużnika. Pełnią funkcję sankcyjną i nie wymagają wykazania szkody majątkowej. Podstawą prawną do naliczenia tych odsetek jest jest art. 481 Kodeksu cywilnego.

Od kiedy należą się odsetki za opóźnienie?

Odsetki nalicza się od pierwszego dnia po upływie terminu płatności wskazanego na fakturze lub w umowie, aż do dnia faktycznej zapłaty. Prawo do ich żądania przysługuje wierzycielowi nawet wtedy, gdy opóźnienie wynikało z przyczyn niezależnych od dłużnika.

Ile wynoszą odsetki za opóźnienie?

Umowne odsetki za opóźnienie

Podobnie jak w przypadku odsetek kapitałowych, również wysokość odsetek za opóźnienie zazwyczaj określa się w umowie.

Ustawowe odsetki za opóźnienie

Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie nie została określona w umowie, obowiązuje stawka ustawowa:

Odsetki ustawowe za opóźnienie = Stopa Referencyjna NBP + 5,5%

Maksymalne ustawowe odsetki za opóźnienie

Maksymalne umowne odsetki za opóźnienie nie mogą przekraczać w stosunku rocznym dwukrotności odsetek ustawowych za opóźnienie.

Maksymalne ustawowe za opóźnienie= 2 x Odsetki ustawowe za opóźnienie

Transakcje handlowe (B2B): W relacjach między przedsiębiorcami stosuje się odrębne, wyższe odsetki ustawowe za opóźnienie w transakcjach handlowych (uregulowane w Ustawie o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych).

Dowiedz się więcej o odsetkach za opóźnienie w transakcjach handlowych >>

Kiedy odsetki za opóźnienie ulegają przedawnieniu?

Odsetki za opóźnienie są roszczeniem okresowym, więc przedawniają się po 3 latach, jednak najpóźniej z chwilą przedawnienia się roszczenia głównego. Termin przedawnienia odsetek zaczyna biec od momentu, kiedy stają się one wymagalne. Roszczenie o zapłatę odsetek za opóźnienie powstaje następnego dnia po terminie płatności/wymagalności. 

Porównanie odsetek kapitałowych i odsetek za opóźnienie

Jakie odsetki stosuje się przy niezapłaconej fakturze?

Przy opóźnieniu w zapłacie faktury w relacji między przedsiębiorcami zazwyczaj zastosowanie mają odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych, a nie odsetki ustawowe za opóźnienie na podstawie Kodeksu cywilnego.

To istotne rozróżnienie, ponieważ odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych są regulowane odrębnymi przepisami ustawy o przeciwdziałaniu nadmiernym opóźnieniom w transakcjach handlowych i mają one podwyższoną wysokość.

Wysokość ustawowych odsetek za opóźnienie w transakcjach handlowych jest ściśle powiązana ze stopą referencyjną Narodowego Banku Polskiego.

Ustawowe odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych(B2B) = Stopa referencyjna NBP + 10 punktów procentowych

Dowiedz się więcej o odsetkach za opóźnienie w transakcjach handlowych >>

Odsetki ustawowe – co warto zapamiętać?

Odsetki kapitałowe i odsetki za opóźnienie pełnią różne funkcje, dlatego nie można stosować ich zamiennie.

Najważniejsze informacje dla przedsiębiorcy:

• odsetki kapitałowe są wynagrodzeniem za korzystanie z kapitału,
• odsetki za opóźnienie wynikają z nieterminowego spełnienia świadczenia pieniężnego,
• na dzień przygotowania niniejszego artykułu:
• • ustawowe odsetki kapitałowe wynosiły 7,25% rocznie
  • ustawowe odsetki za opóźnienie wynosiły 9,25% rocznie
  • maksymalne odsetki kapitałowe wynosiły 14,50%
  • maksymalne odsetki za opóźnienie wynosiły 18,50%
• roszczenia o odsetki co do zasady przedawniają się po 3 latach,
• przy niezapłaconych fakturach należy sprawdzić, czy zastosowanie mają odsetki za opóźnienie w transakcjach handlowych.

Aktualne stawki warto każdorazowo zweryfikować, ponieważ ich wysokość jest powiązana ze stopą referencyjną NBP i może ulegać zmianom.