Powody nieważności umowy
Zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego czynność prawna będzie nieważna, gdy jest sprzeczna z ustawą, ma na celu obejście prawa oraz gdy jest sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.
Nieważność umowy oznacza, że cała umowa lub jej część nie jest prawnie wiążąca ze względu na określone przepisami naruszenia lub wady.
Wśród najczęstszych przyczyn nieważności umowy można wymienić:
- brak zdolności do czynności prawnych,
- niezachowanie wymaganej formy,
- wady oświadczenia woli, takie jak błąd, groźba czy oszustwo,
Rodzaje nieważności umowy
Wyróżniamy dwa rodzaje nieważności umowy:
- bezwzględną
- względną
Dowiedz się więcej o wpływie nadzwyczajnej zmiany okoliczności na zobowiązanie >>
Co oznacza nieważność bezwzględna umowy?
Nieważność bezwzględna polega na tym, że umowa jest nieważna z mocy prawa od chwili jej zawarcia. Oznacza to, że czynność prawna nie wywołuje zamierzonych skutków prawnych od chwili jej podjęcia. Na nieważność bezwzględną może powołać się każdy, kto ma w tym interes prawny.
Nieważność bezwzględna ma charakter definitywny, czyli nie da się tego stanu naprawić. Czynność nieważna nigdy nie stanie się ważna, nawet gdy przyczyna nieważności zostanie usunięta. Strony, chcąc osiągnąć zamierzone skutki prawne, powinny zawrzeć umowę jeszcze raz – w sposób prawidłowy.
Sąd lub inny organ orzekający w sprawie jest zobowiązany brać pod uwagę nieważność bezwzględną umowy z urzędu, ale musi ona być poparta zgromadzonym materiałem dowodowym w sprawie, zebranym zgodnie z zasadami obowiązującymi w danym postępowaniu.
Zgodnie z art. 189 kpc każdy kto ma interes prawny, może żądać ustalenia przez sąd, że umowa jest nieważna. Orzeczenie sądu ma charakter deklaratoryjny, czyli poświadcza jedynie, że umowa jest nieważna od daty jej zawarcia, a nie unieważnia jej.
W sytuacji, kiedy strony umowy zorientują o jej bezwzględnej nieważności po jej wykonaniu , co do zasady powinny one zwrócić sobie wzajemnie wykonane świadczenie lub dokonać stosownych rozliczeń w oparciu o przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Najważniejsze powody bezwzględnej nieważności umowy:
- stroną umowy jest osoba nieposiadająca zdolności do czynności prawnych – art. 14 § 1 kc
- umowa została zawarta z rzekomym organem osoby prawnej lub przez organ osoby prawnej z przekroczeniem jego kompetencji – art. 39 kc,
- umowa jest sprzeczna z ustawą, zasadami współżycia społecznego lub ma na celu obejście ustawy -art. 58 kc
- umowy nie zawarto w formie szczególnej (np. aktu notarialnego) przewidzianej przez prawo dla tego rodzaju umów pod rygorem nieważności – art. 73 § 3 kc,
- strona umowy składając oświadczenie znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli- art. 82 kc,
- umowa została zawarta dla pozoru czyli strony potajemnie umówiły się, że ujawnione wobec osób trzecich oświadczenie woli nie wywoła skutków prawnych – art. 83 kc
- świadczenie, do którego strona umowy jest zobowiązana, jest niemożliwe do wykonania – art. 387 § 1 kc
Co oznacza nieważność względna umowy?
Nieważność względna oznacza, że czynność prawna jest ważna i wywołuje skutki prawne, ale może zostać unieważniona przez strony, jeśli się na to zdecydują. Sąd nie bierze jej pod rozwagę z urzędu i unieważnia wadliwą czynność prawną jedynie na wniosek.
Istnienie określonej wady uprawnia konkretną osobę (prawo określa krąg osób, które mogą się powołać na nieważność względną) do podważenia ważności czynności prawnej. Jeżeli uprawniony skorzysta ze swojego prawa, czynność staje się nieważna od momentu jej dokonania. Dopuszczalne jest jednak przywrócenie mocy prawnej takiej czynności.
Najważniejsze powody względnej nieważności umowy:
- złożenie oświadczenie woli przez stronę pod wpływem błędu, podstępu lub groźby (art. 84 Kodeksu cywilnego),
- wyzysk (art. 388 § 1 Kodeksu cywilnego) - umowa zostanie uznana za nieważną przez orzeczenie sądu, jeśli świadczenia stron są rażąco niewspółmierne, a kontrahent w ten sposób świadomie osiągał i nagannie wykorzystywał okazję do tego,
- wpływania na wynik aukcji lub przetargu w sposób sprzeczny z prawem lub dobrymi obyczajami,
- wystąpienia wad oświadczenia woli.
Oświadczenie o uchyleniu się od skutków oświadczenia woli musi być złożone w ciągu roku w przypadku błędu (licząc od jego wykrycia) lub groźby (licząc od chwili, kiedy stan obawy ustał). W przypadku wyzysku strona ma 2 lata na żądanie wyrównania świadczeń lub unieważnienia umowy.
