Potrącenie wierzytelności – co to jest i jak je prawidłowo przeprowadzić?

Co to jest potrącenie wierzytelności?

Potrącenie wierzytelności to czynność prawna prowadząca do wzajemnego umorzenia dwóch wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Dochodzi do niego wtedy, gdy dwie strony transakcji są jednocześnie wobec siebie wierzycielem i dłużnikiem.

Przykład:

• firma A ma wobec firmy B wierzytelność w wysokości 20 000 zł,
• firma B ma wobec firmy A wierzytelność w wysokości 12 000 zł,
• po skutecznym potrąceniu zobowiązania umarzają się do kwoty 12 000 zł,
• firma A pozostaje więc wierzycielem firmy B na kwotę 8 000 zł.

Potrącenie może być przydatnym rozwiązaniem w obrocie gospodarczym, ponieważ pozwala rozliczyć wzajemne zobowiązania bez konieczności wykonywania dwóch oddzielnych płatności.

Wierzyciel, dłużnik, dług - sprawdź co oznaczają te pojęcia >>

Jakie są rodzaje potrąceń wierzytelności?

Na gruncie polskiego prawa istnieją dwa rodzaje potrąceń: ustawowe oraz umowne.

Czym jest potrącenie ustawowe?

Potrącenie ustawowe wynika z przepisów Kodeksu cywilnego i może zostać dokonane jednostronnie poprzez oświadczenie woli o potrąceniu złożone drugiej stronie. Jego zastosowanie jest możliwe po spełnieniu określonych w przepisach przesłanek.

Kiedy można dokonać potrącenia ustawowego?

Zgodnie z art. 498 Kodeksu cywilnego muszą wystąpić 4 warunki jednocześnie:

1. Wzajemność wierzytelności: Dwie strony są dla siebie jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem.
2. Jednorodność świadczeń: Przedmiotem obu zobowiązań są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku.
3. Wymagalność: Termin płatności obu wierzytelności już upłynął.
4. Zaskarżalność: Wierzytelności mogą być dochodzone przed sądem lub innym organem państwowym.

Na czym polega potrącenie umowne?

Potrącenie umowne opiera się na zgodnej woli stron i zasadzie swobody umów. Strony mogą samodzielnie ustalić zasady wzajemnego rozliczenia, również w zakresie, który nie spełnia wszystkich przesłanek potrącenia ustawowego. Strony mogą np. objąć potrąceniem świadczenia, które nie są jeszcze wymagalne albo są niejednorodne. Jedynym ograniczeniem jest to, że postanowienia umowy nie mogą naruszać przepisów prawa ani zasad współżycia społecznego.

W umowie potrącenia strony mogą określić m.in.:

• jakie wierzytelności będą podlegały potrąceniu,
• kiedy potrącenie będzie możliwe,
• w jaki sposób zostanie dokonane,
• jakie będą zasady rozliczenia pozostałej części zobowiązania.

Rozwiązanie to daje stronom większą elastyczność, ale wymaga ich zgodnego działania i zawarcia odpowiedniej umowy.

Potrącenie ustawowe a umowne - porównanie

Czy potrącenie ustawowe wymaga zgody?

Potrącenie ustawowe spełnia funkcję zapłaty czy wręcz egzekucji i nie wymaga zgody osoby/podmiotu gospodarczego, do której jest kierowane. Stąd zdecydowanie częściej jest ono stosowane w obrocie gospodarczym.

Co może być przedmiotem potrącenia ustawowego?

Przedmiotem potrącenia mogą być tylko i wyłącznie pieniądze lub rzeczy tej samej jakości, oznaczone co do gatunku. Oznacza to, iż wierzytelności pieniężne mogą być potrącone tylko z wierzytelnościami pieniężnymi, nie zaś dotyczącymi rzeczy. Wierzytelności, których przedmiotem są rzeczy, mogą być potrącone tylko z takimi samymi wierzytelnościami, obejmującymi rzeczy dokładnie tej samej jakości oznaczone co do takiego samego gatunku. Nie mogą one być potrącane z wierzytelnościami pieniężnymi bądź takimi, które obejmują rzeczy innego rodzaju lub odbiegającymi jakościowo.

Czy wierzytelność przedawniona może być potrącona?

Potrącenie wierzytelności przedawnionej jest możliwe pod warunkiem, że w chwili, gdy stało się ono możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.

Dowiedz się więcej o przedawnieniu roszczeń >>

Czy wierzytelność zajęta może być potrącona?

Zasadniczo potrącenie wierzytelności zajętej na rzecz innego podmiotu lub osoby jest możliwe. Znaczenie ma przede wszystkim moment dokonania zajęcia oraz moment powstania i wymagalności wzajemnych wierzytelności.

Zgodnie z przepisami dotyczącymi potrącenia wierzytelności zajętej nie jest ono możliwe m.in. wtedy, gdy:

• dłużnik zajętej wierzytelności stał się wierzycielem swojego wierzyciela dopiero po dokonaniu zajęcia,
• obie wierzytelności istniały przed zajęciem, ale wierzytelność przedstawiona do potrącenia stała się wymagalna dopiero po zajęciu i później niż wierzytelność zajęta.

Istotne znaczenie dla tych uregulowań ma więc określenie chwili zajęcia wierzytelności. Przyjmuje się, że zajęcie wierzytelności dokonuje się w chwili doręczenia przez komornika dłużnikowi zajmowanej wierzytelności dokumentu zajęcia. Ustawodawca uznał, że skoro dłużnikowi zajętej wierzytelności nie wolno regulować zobowiązania do wierzyciela tylko do organu egzekucyjnego, to także nie powinno się dokonywać potrącenia, które tak naprawdę zastępuje płatność.

Jak dokonać potrącenia wierzytelności?

Potrącenia ustawowego dokonuje się przez złożenie drugiej stronie umowy jednoznacznego oświadczenia o potrąceniu. Istnieje również potrącenie dwustronne, które kształtowane jest poprzez zasadę swobody umów. Oświadczenie to może mieć dowolną formę. Najczęściej jednak składane jest w formie pisemnej, aby zabezpieczyć się na wypadek ewentualnego sporu sądowego. Przyjmuje się, że oświadczenie o potrąceniu jest  skutecznie złożone drugiej stronie z chwilą, w której mogła zapoznać się z jego treścią.

Co powinno zawierać oświadczenie o potrąceniu?

Bezpieczne oświadczenie powinno jasno wskazywać:

1. dane stron,
2. datę sporządzenia oświadczenia,
3. wierzytelność przedstawianą do potrącenia,
4. wierzytelność, z którą jest ona potrącana,
5. wysokość obu wierzytelności,
6. informację, czy potrącenie obejmuje całość, czy tylko część wierzytelności,
7. jednoznaczne oświadczenie o dokonaniu potrącenia.
8. podpis osoby upoważnionej do reprezentacji firmy.

Wskazówka prawna: Oświadczenie wywołuje skutki prawne z chwilą, gdy druga strona mogła zapoznać się z jego treścią (art. 61 KC). Najbezpieczniej wysłać je listem poleconym za potwierdzeniem odbioru lub e-mailem z potwierdzeniem przeczytania.

Jakie są skutki prawne potrącenia przed sądem?

Podniesienie zarzutu potrącenia w trakcie procesu sądowego rodzi doniosłe konsekwencje finansowe i procesowe:

• Moc wsteczna (ex tunc): Wzajemne umorzenie wierzytelności następuje z dniem, w którym potrącenie stało się możliwe, a nie z dniem złożenia oświadczenia.
• Stop odsetkom: Od momentu, w którym potrącenie stało się możliwe, odsetki za zwłokę przestają być naliczane od umorzonej części kwoty.
• Wymogi procesowe: W procesie sądowym zarzut potrącenia jest traktowany na równi z powództwem. Wierzytelność zgłoszona do potrącenia musi pochodzić z tego samego stosunku prawnego, co wierzytelność dochodzona przez powoda i być stwierdzona prawomocnym wyrokiem/ugodą.